الف ) فهرست آثار يك كتابخانه بدين معنا كه فهرست در بردارندهء اسامى تمامى كتابها و مؤلّفان يك كتابخانه است . اين كتابخانه مىتواند دولتى يا شخصى باشد . براى يافتن سابقهء اين نوع فهرستها مىتوان تاريخچهء كتابخانه‌ها را دنبال كرد ؛ چرا كه با تشكيل يك كتابخانه ، نخستين ابزار جستجوى اطّلاعات و مدارك در آن وجود فهرستى جامع و مانع است تا اطّلاعات را به راحتى در اختيار مراجعه كننده قرار دهد . بنابراين سرآغاز تدوين فهارس را بايد به زمان تأسيس نخستين كتابخانه‌ها رساند . به طور قطع مىتوان ادّعا كرد كه چنين فهرستى در كتابخانهء آشور بانىپال در نينوا وجود داشته است . « 1 » پس از آن در يونان ، مصر و ايران پيش از اسلام ، اين امر رواج بيشترى پيدا مىكند . پس از اسلام ، كتابخانهء مأمون عبّاسى به عنوان يك كتابخانهء بزرگ در زمان خلافت عبّاسيان مورد استفادهء انديشمندان قرار گرفته و استفاده از چنين كتابخانه بدون بهره‌گيرى از فهرستهاى گوناگون ممكن نخواهد بود . ابن مسكويه در جاويدان خرد به نقل از ابوعثمان جاحظ گزارش اين فهرست را چنين مىدهد : روزى مأمون به من [ فضل بن سهل ] گفت كه مىدانى كه كدام كتاب از كتابهاى عرب معتبرتر و بهتر است ؟ گفت : من شروع كردم و كتابهاى مغازى را و جنگهاى خلفا كه با دشمنان دين كرده‌اند شمردم ، و كتابهاى تاريخ را نيز برشمردم تا به تفسير قرآن رسيدم ، چون نام تفسير قرآن بردم ، مأمون گفت كه قرآن كلام اللَّه تعالى و سخن آن حضرت است ، لاجرم هيچ چيز به آن شبيه نيست . بعد از آن گفت كه كدام كتاب از كتابهاى عجم بهتر و معتبرتر است ؟ گفت : بسيارى از آنها را نام بردم و بعد از همه گفتم كه جاويدان خرد . بعد از آن مأمون فهرست كتب خود را طلبيد و بالا و پايين را ديد و نام جاويدان خرد را در آن فهرست نيافت . بعد از آن گفت كه نام جاويدان خرد از فهرست [ افتاده است ] . گفتم كه اين جاويدان خرد همان كتاب است كه ذوبان دارد و من بعضى از آن را كتابت

--> ( 1 ) . براى اطلاعات بيشتر لارا آركس « كتابخانه آشور بانى پال » ترجمه ركن‌الدين احمدى لارى : مجله‌علوم اجتماعى و انسانى دانشگاه شيراز ، ش 17 ، صص 96 - 79 .